Sự Thâm Niên và Hiệu Quả Não Bộ

 

Sự Thâm Niên và Hiệu Quả Não Bộ: Phân Tích Quá trình Học Tập Cờ Vua qua Khái niệm Tư Duy Nhanh và Chậm

Cờ vua là một trò chơi thoạt nhìn có vẻ đơn giản, chỉ bao gồm hai người ngồi đối diện nhau và nhìn chằm chằm vào các quân cờ. Tuy nhiên, hoạt động đang diễn ra trong bộ não họ bao gồm một số hoạt động tinh tế nhất mà con người có khả năng thực hiện. Cờ vua mang lại nhiều lợi ích nhận thức đáng kể, bao gồm cải thiện trí nhớ ngắn hạn và dài hạn, kích thích tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), và tăng cường khả năng nhận dạng mẫu hình (pattern recognition). Khi nhìn từ góc độ bộ não, cờ vua thể hiện rõ ý tưởng cốt lõi của Daniel Kahneman trong cuốn Thinking, Fast and Slow. Bài luận này sẽ phân tích cách sự thành thạo (mastery) trong cờ vua được đạt đến thông qua cơ chế tự động hóa của bộ não, bằng cách chuyển đổi từ quá trình tư duy chậm sang tư duy nhanh.

Theo Kahneman, chúng ta xử lý thông tin bằng hai cách chính: Tư duy Chậm và Tư duy Nhanh. Ban đầu, cờ vua là một hoạt động điển hình của quá trình tư duy chậm (typical slow thinking process activity). Đối với người mới bắt đầu (someone who just starts out), cờ vua là hoạt động rất chậm và đòi hỏi nhiều năng lượng (very energy demanding). Người chơi phải dành thời gian và nỗ lực để phân tích, cân nhắc mọi lựa chọn và tính đến vô số biến số.

Tuy nhiên, bộ não của chúng ta là "một điều kỳ diệu của hiệu quả" (a wonder of efficiency). Mục đích cơ bản của hệ thống xử lý thông tin là tiết kiệm năng lượng (save energy), vì bộ não là cơ quan tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Để đạt được sự hiệu quả này, bộ não phải chuyển sang sử dụng Tư duy Nhanh, quá trình xử lý thông tin tự động (automated) và cực kỳ hiệu quả (extremely efficient) trong các tình huống quen thuộc.

Quá trình học tập này tuân theo quy tắc đầu tiên của tính dẻo thần kinh: chúng ta trở nên giỏi hơn ở bất cứ điều gì chúng ta lặp lại và chú ý đến. Khi người chơi càng chơi nhiều, họ bắt đầu thấy các mẫu hình xuất hiện (patterns emerging) và các kịch bản đang diễn ra. Khoảnh khắc nhận ra những điều này cũng là lúc họ bắt đầu chuyển từ tư duy chậm sang tư duy nhanh. Bộ não đã bắt đầu tự động hóa các quy trình và thông tin để trở nên hiệu quả hơn.

Sự tự động hóa này dẫn đến một nghịch lý (paradox) thú vị ở cấp độ chuyên gia. Các chuyên gia cờ vua thường chơi rất nhanh, đặc biệt là ở phần đầu ván đấu. Họ không cần dành thời gian để phân tích mọi lựa chọn và hàm ý có thể có. Thay vào đó, họ áp dụng các kịch bản tiêu chuẩn hóa (standardized scenarios) mà họ đã thuộc lòng. Điều nghịch lý là quá trình tư duy nhanh này hầu như không kích hoạt bất kỳ hoạt động não bộ nào. Các chuyên gia thực sự sử dụng bộ não của họ ít hơn nhiều (way less) so với những người nghiệp dư hoặc người mới bắt đầu.

Ví dụ về Beth Harmon trong The Queen's Gambit minh họa rõ ràng quá trình này: cô ấy ban đầu gặp khó khăn với cờ nhanh vì hệ thống của cô chưa được tự động hóa (not automated yet). Chỉ sau khi cô dành vô số giờ nghiên cứu các ván cờ của các huyền thoại và biết cách đánh bại đối thủ trong cờ nhanh, cô mới đạt đến trình độ đánh bại nhà vô địch thế giới. Khi chúng ta thấy cô ấy chơi siêu nhanh và chiến thắng, sự thật là vào khoảnh khắc đó, cô ấy hầu như không sử dụng sức mạnh trí tuệ của mình (hardly using it) – giống như việc lái xe ô tô mà không cần suy nghĩ.

Tóm lại, bộ não của chúng ta được tạo ra để chuyên môn hóa (specialization), và chúng ta chỉ có thể trở nên tốt hơn thông qua quá trình tự động hóa – quá trình tư duy nhanh. Mặc dù cờ vua là một hoạt động tư duy chậm, chỉ thông qua quá trình tư duy nhanh mà chúng ta mới có thể đạt đến sự thành thạo thực sự (true mastery). Tư duy nhanh và tư duy chậm không loại trừ nhau hay cái nào vượt trội hơn cái nào, mà chúng bổ sung cho nhau (complementing each other) để cùng dẫn chúng ta đến sự thành thạo.

Nguồn tham khảo:

Các đoạn trích từ video "The Brain Science of Chess" của kênh "Brain Academy".