Gian Lận – Lâu Đời Như Chính Môn Cờ Vua
Gian lận trong cờ vua có lịch sử lâu đời như chính trò chơi này. Một trong
những ví dụ sớm nhất về gian lận thậm chí còn dẫn đến hậu quả chết người. Câu
chuyện kể rằng vào thế kỷ XI, vua Cnut của Đế chế Biển Bắc và Ulf Jarl, nhiếp
chính của Đan Mạch đồng thời là anh rể của Cnut, đã chơi một ván cờ với nhau.
Nhà vua đi một nước yếu và khăng khăng muốn đi lại. Điều này dẫn đến một cuộc
tranh cãi dữ dội cho đến khi Cnut tức giận lật tung bàn cờ. Sáng hôm sau, vào
ngày Giáng Sinh năm 1026, nhà vua ra lệnh xử tử Ulf.
Một bức vẽ từ cuốn sách The Northmen in Britain của
Eleanor Means Hull xuất bản năm 1913 mô tả ván cờ vua được chơi giữa những
người cai trị Đan Mạch vào thế kỷ thứ 11 là Cnut và Ulf Jarl—có thể là ván cờ
cuối cùng của người sau.
Luis Ramírez de Lucena (khoảng 1465–khoảng 1530),
một kỳ thủ người Tây Ban Nha và là tác giả của cuốn sách in lâu đời nhất còn
tồn tại về cờ vua, đã đề xuất một hình thức tác động nhẹ nhàng—nói cách khác,
tìm cách tạo lợi thế cho bản thân. Ông khuyên rằng nếu chơi vào ban ngày, hãy
đặt đối thủ ngồi sao cho ánh mặt trời chiếu thẳng vào mắt họ; nếu chơi vào ban
đêm, hãy đặt cây nến ở phía tay phải của họ (có lẽ để khiến những kỳ thủ thuận
tay phải khó thực hiện nước đi hơn). Ông còn bổ sung rằng tình hình sẽ càng tồi
tệ hơn cho đối thủ nếu họ vừa ăn uống no say trước ván đấu.
Trước khi máy tính xuất hiện, gian lận trong cờ
vua thường có nghĩa là một kỳ thủ có thể tiếp cận trái phép với sự hỗ trợ bên
ngoài trong khi thi đấu. Ngay cả ở cấp độ cao nhất, đã có những cáo buộc rằng
một số người chơi được cung cấp thông tin trong lúc thi đấu. Ví dụ, trong trận
tranh chức vô địch thế giới Fischer–Spassky năm 1972 tại Reykjavík, đoàn Liên
Xô cáo buộc người Mỹ đã sử dụng biện pháp hóa học và điện tử để cố gắng đánh
bại Spassky một cách không công bằng. Trong một tuyên bố được chuẩn bị độc lập
với Spassky, họ đã yêu cầu kiểm tra hệ thống chiếu sáng trong phòng thi đấu và
chiếc ghế của Fischer. Ban tổ chức thậm chí đã mời một nhà hóa học và một kỹ sư
điện tử đến kiểm tra và chụp X-quang ghế của cả hai kỳ thủ, nhưng không tìm
thấy gì bất thường—ngoại trừ hai con ruồi chết trong đèn. Viết cho New York
Times, Harold C. Schonberg đã châm biếm rằng một số người còn đề xuất giải
phẫu hai con ruồi đó: “Chúng chết một cách tự nhiên? Hay một tia tử thần
của Mỹ đã kết liễu chúng? Hoặc phải chăng chúng đã nếm thử ‘Tốt Độc’ trong
Phòng Thủ Sicilia?”
Trong trận tranh chức vô địch thế giới tiếp theo,
diễn ra vào năm 1978 tại thành phố Baguio, Philippines, những cáo buộc gian lận
đã leo thang thêm một bậc. Một lần nữa, bối cảnh Chiến tranh Lạnh lại đóng vai
trò quan trọng. Đại diện của Liên Xô, Anatoly Karpov—người cuối cùng giành
chiến thắng—đối đầu với Viktor Korchnoi, người đã đào tẩu khỏi Liên Xô vào năm
1976 để trở thành công dân Thụy Sĩ. Trận đấu này được nhớ đến chủ yếu vì hàng
loạt vụ bê bối xung quanh nó—đáng tiếc, bởi vì chất lượng ván cờ thực sự rất
tuyệt vời. Nhưng vì chủ đề của chúng ta là gian lận, không thể không nhắc đến
bác sĩ Zukhar và ly sữa chua việt quất.
Viktor Korchnoi, bên trái, và Anatoly Karpov, bên phải,
đang chơi trận vô địch thế giới vào tháng 7 năm 1978 tại Baguio, Philippines.
Sau ván đầu tiên, Korchnoi đã nộp đơn khiếu nại
chính thức rằng các thành viên trong đội của Karpov đã đưa sữa chua cho nhà vô
địch cờ vua thế giới lần thứ 12 trong khi thi đấu. Theo quy định, Karpov không
được phép liên lạc với bất kỳ ai trong khán phòng trong thời gian ván đấu diễn
ra. Viên chức báo chí Liên Xô gọi sự việc này là “cơn bão trong một cốc sữa
chua”. Tuy nhiên, trọng tài chính vẫn đưa ra biện pháp: từ thời điểm đó,
sữa chua chỉ có thể được đưa cho Karpov vào một thời điểm cụ thể để tránh bất
kỳ nghi ngờ nào rằng đây có thể là một hình thức truyền đạt thông tin. Korchnoi
vẫn không hoàn toàn yên tâm. Sau trận đấu, ông viết: “Tôi nhận thấy rằng
sau khi ăn ‘sữa chua’ này, Karpov thường bắt đầu chơi như một khẩu súng máy! Lẽ
ra chúng ta nên đem thứ ‘sữa chua’ đó đi phân tích hóa học.” Không rõ
Karpov có bao giờ bận tâm trả lời lời ám chỉ kỳ lạ về việc sử dụng doping này
hay không.
Và rồi xuất hiện nhà tâm lý học tai tiếng
Vladimir Zukhar, một thành viên trong đội của Karpov. Trong ván đấu thứ tư tại
Baguio, Zukhar đột ngột xuất hiện trong phòng thi đấu, ngồi gần sân khấu hàng
giờ liền, nhìn chằm chằm vào Korchnoi. Đội của Korchnoi nghi ngờ ông ta là một
nhà cận tâm lý học đang cố gắng thôi miên Korchnoi, nhưng họ không thể buộc
Zukhar rời đi.
Korchnoi sau đó cũng mang theo một nhà tâm lý học
của riêng mình, nhưng chỉ trong vài ngày trước khi hai bên đạt được thỏa hiệp:
Zukhar sẽ ngồi ở một chỗ khác trong hội trường, còn Korchnoi sẽ bỏ kính râm
phản chiếu mà ông đã đeo trước đó. Vài ngày sau, Korchnoi đưa thêm hai trợ lý
tình nguyện—những người tập yoga—vào hội trường, ngồi trong tư thế hoa sen để
chống lại bất kỳ ảnh hưởng nào mà Zukhar có thể đang phát ra. Tất nhiên, đội
Liên Xô lập tức phản đối, và chẳng bao lâu sau, hai thiền sư yoga bị cấm vào
phòng thi đấu.
Gian lận trong cờ vua đã bước sang một giai đoạn
hoàn toàn mới sau khi máy tính cờ vua xuất hiện—một “Kỳ Thủ Thổ Nhĩ Kỳ Cơ Giới”
thực sự nhưng không có con người bên trong. Trường hợp đầu tiên xảy ra vào
tháng 8 năm 1980 tại Alsterdorfer Sports Hall, Hamburg, Đức. Đại kiện tướng
Đức, Tiến sĩ Helmut Pfleger—một bình luận viên nổi tiếng trên truyền hình quốc
gia—đã thực hiện một buổi đấu cờ đồng loạt mà không hề hay biết rằng không phải
tất cả 26 đối thủ của ông đều là con người. Ba người trong số đó thực chất đang
tham gia vào một thí nghiệm khoa học, trong đó họ được trợ giúp bởi các chương
trình máy tính chơi cờ—một công nghệ còn rất mới vào thời điểm đó.
Một người quan sát với ống nhòm theo dõi các bàn
cờ từ trên cao, truyền nước đi vào ba máy tính cờ vua, sau đó nhận phản hồi từ
chúng và báo lại cho các “đồng phạm” trong buổi đấu cờ đồng loạt. Ba người chơi
này (hai nữ, một nam) có mái tóc đủ dài để che giấu micro và thiết bị thu không
dây. Khi họ giữ vẻ mặt lạnh lùng trong lúc thực hiện nước đi, Pfleger hoàn toàn
không nhận ra điều gì bất thường.
Một trong ba máy tính đã đánh bại đại kiện tướng.
Đáng chú ý là máy tính đó thực ra đang ở cách xa hàng ngàn dặm, vì ván đấu cụ
thể này được truyền qua điện thoại đến Bell Labs ở Murray Hill, New Jersey, nơi
Ken Thompson nhập các nước đi vào chương trình cờ vua Belle của ông, rồi gửi
phản hồi về Hamburg. Khi sự việc được tiết lộ sau sự kiện, Pfleger chỉ cười và
nói: “Tôi thực sự ngạc nhiên. Những thứ này bây giờ chơi khá giỏi đấy!”
Như đã biết từ Chương 5, Kasparov xem thất bại
trước Deep Blue năm 1997 là không công bằng. Khi phát biểu với báo chí về ván
thứ hai nổi tiếng, Kasparov đã làm điều rất giống với những gì Magnus Carlsen
sẽ làm 25 năm sau đó: ám chỉ đối thủ gian lận mà không thực sự đưa ra cáo buộc
trực tiếp. Tuy nhiên, tình huống này lại hoàn toàn trái ngược với vụ
Carlsen–Niemann. Thay vì nghi ngờ sự can thiệp của máy tính, Kasparov cho rằng
Deep Blue đã nhận được sự giúp đỡ từ con người. Theo ông, máy tính này đã có
những nước đi quá “phi máy tính”. Kasparov thậm chí sử dụng một phép so sánh
trong bóng đá trước Carlsen 25 năm: “Điều này khiến tôi nhớ đến bàn thắng
nổi tiếng mà Maradona ghi vào lưới tuyển Anh năm 1986. Ông ấy gọi đó là ‘Bàn
tay của Chúa’.”
Khi các chương trình cờ vua ngày càng mạnh mẽ
hơn, chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi một số người chơi không thể cưỡng
lại việc nhờ cậy người bạn silicon. Điều này đặc biệt dễ dàng hơn khi
các thiết bị như Pocket PC hay smartphone cho phép họ mang theo một máy tính cờ
vua ngay trong túi quần.
Một trong những trường hợp đầu tiên xảy ra vào
năm 2006, khi một kỳ thủ nghiệp dư bị bắt gặp sử dụng thiết bị Phonito—một bộ
thu không dây dùng để liên lạc bí mật—tại giải World Open ở Philadelphia. Vì từ
chối bị kiểm tra, anh ta đã bị cấm thi đấu. Mặc dù không có bằng chứng rõ ràng,
nhưng tình huống đáng ngờ đủ để ban tổ chức áp dụng biện pháp xử lý.
Một câu chuyện bên lề thú vị là nhà sản xuất
Phonito chính là Phonak, một công ty trợ thính Thụy Sĩ, đồng thời là nhà tài
trợ của Floyd Landis và đội đua xe đạp của anh ta. Trùng hợp thay, Phonak sau
đó cũng vướng vào một bê bối tương tự khi Landis—người vô địch Tour de France
năm đó—bị tước danh hiệu do xét nghiệm dương tính với doping. Landis từng là
đồng đội của Lance Armstrong, người sau này bị tước cả bảy danh hiệu Tour de
France do gian lận doping suốt sự nghiệp.
Gian lận bằng công cụ cờ vua đã nhiều lần được so
sánh với doping trong thể thao. Một ví dụ rõ ràng xuất hiện vào năm 2016 tại
Giải vô địch xe đạp địa hình thế giới ở Zolder, Bỉ, khi một động cơ giấu kín
được phát hiện bên trong khung xe đạp của cua-rơ Bỉ Femke van den Driessche.
Van den Driessche khóc lóc biện minh rằng: “Đó không phải xe của tôi—đó là
xe của một người bạn và trông giống hệt xe của tôi.” Nhưng điều đó không
ngăn cô trở thành vận động viên đua xe đạp đầu tiên bị kết án vì doping cơ
khí.
Năm 2006 cũng chứng kiến vụ bê bối cờ vua nổi
tiếng hơn, mặc dù không có bằng chứng nào được tìm thấy. Đại kiện tướng Veselin
Topalov, thông qua quản lý Silvio Danailov, cáo buộc Vladimir Kramnik gian lận
trong trận tranh ngôi vô địch thế giới, vì Kramnik đi vào nhà vệ sinh hàng chục
lần mỗi ván.
Vụ việc nhanh chóng bị gán biệt danh “Toiletgate”.
Sau này, có một lời giải thích hợp lý hơn: Kramnik có lẽ chỉ đơn giản là vào
nhà vệ sinh để hút thuốc. Anh đã hứa với vợ sắp cưới sẽ bỏ thuốc nhưng chưa
thành công.
Trong nhiều năm, tôi đã viết ít nhất một chục bài
báo về các kỳ thủ, từ nghiệp dư đến đại kiện tướng, bị bắt quả tang gian lận
bằng cách sử dụng điện thoại trong khi thi đấu. Hầu hết các câu chuyện chỉ giới
hạn trong giới cờ vua, nhưng có một trường hợp khác biệt: truyền thông chính
thống đưa tin rộng rãi về vụ bê bối của đại kiện tướng người Latvia-Séc, Igors
Rausis, khi ông 58 tuổi. Đó là vào năm 2019, khi thế giới cờ vua nhận ra hai
điều: Thứ nhất, có một vụ gian lận tầm cỡ mới. Thứ hai, một bức ảnh có giá trị
hơn cả ngàn lời nói.
Rausis, người đã gây nghi ngờ trong nhiều năm với
thành tích bất thường so với độ tuổi của mình, bị bắt quả tang gian lận vào
tháng 7 năm 2019 tại một giải đấu ở Strasbourg, Pháp. Cả thế giới đã chứng kiến
khoảnh khắc đó khi một kỳ thủ khác theo dõi ông vào nhà vệ sinh và chụp ảnh từ
trên cao, qua vách ngăn buồng vệ sinh của Rausis. Bức ảnh sau đó được đăng lên
mạng xã hội và lan truyền nhanh chóng. Câu chuyện xuất hiện khắp nơi, từ Washington
Post đến Daily Mail và China Daily.
Bức ảnh cho thấy Rausis đang ngồi trên bệ toilet
với nắp đóng, vẫn mặc quần (khiến tình huống đỡ xấu hổ hơn một chút), và cầm
điện thoại trong tay. Chân trái ông đặt lên đầu gối phải, quần được kéo lên quá
đầu gối, để lộ một băng vải lớn quấn quanh bắp chân dưới. Người ta có thể tưởng
tượng rằng nó được sử dụng để giấu một thiết bị nhỏ, và việc Rausis chăm chú
nhìn vào điện thoại đã nói lên tất cả. Không thể có bằng chứng rõ ràng hơn về
hành vi gian lận.
Cuối năm 2019, Ủy ban Đạo đức và Kỷ luật của FIDE
đã đưa ra án phạt nặng nhất từ trước đến nay đối với hành vi gian lận: Rausis
bị cấm thi đấu trong sáu năm và bị tước bỏ danh hiệu đại kiện tướng.
Trước khi đăng tải bài báo của mình, tôi đã liên
hệ với Rausis. Tôi nói chuyện với ông vào ngày hôm sau khi bị bắt, và ông thông
báo về sự kết thúc sự nghiệp cờ vua của mình: "Hôm qua tôi thực sự mất
kiểm soát… Ít nhất những gì tôi đã làm hôm qua là một bài học hay, không phải
cho tôi—tôi đã chơi ván cờ cuối cùng của đời mình rồi."
Tuy nhiên, ông không thể cưỡng lại việc quay trở
lại bàn cờ. Vào tháng 10 năm 2020, Rausis xuất hiện trong một giải đấu cờ nhanh
nhỏ ở Latvia, thi đấu dưới một cái tên mới. Điều này thật khó tin. Rausis nói
với tôi rằng ông không đổi tên để có thể chơi cờ trở lại mà vì ông cảm thấy xấu
hổ về bức ảnh bị phát tán rộng rãi (internet không bao giờ quên). Ngoài việc
tên cũ của ông bị gắn liền với vụ bê bối, ông cũng đổi họ vì cảm thấy xấu hổ
cho gia đình. Ông đã lấy họ của vợ cũ, người mà ông vẫn giữ mối quan hệ tốt.
Rausis qua đời vào cuối tháng 3 năm 2024, sau hai
thập kỷ chống chọi với một căn bệnh nghiêm trọng. Trong những lời tưởng niệm
dành cho ông, nhiều người nhắc đến những cụm từ như "kỳ thủ cờ vua vĩ
đại" và "một con người thân thiện". Những kẻ gian
lận cũng là con người.
Trích dịch trong quyển "Cuộc cách mạng cờ vua từ thế giới cổ đại đến kỷ nguyên số"
